Natriumfosfaat

Natriumfosfaat is een chemische verbinding bestaande uit natrium- en fosfaationen. Het wordt medisch voornamelijk gebruikt bij een fosfaattekort in het lichaam. Dit kan voorkomen in het kader van een zeldzame genetische ziekte waarbij een defect in het PHEX-gen verantwoordelijk is voor het ziektebeeld. Dit leidt tot een verhoogde uitscheiding van fosfaat via de nieren, met als gevolg een te laag fosfaatgehalte in het bloed.

Fosfaat is samen met calcium verantwoordelijk voor de sterkte van de botten in het lichaam. Bij een tekort tast het de botten aan, waardoor ze zachter of krommer worden en de kans op breuken toeneemt.

Deze ziekte erft X-gebonden over. Als de vader de ziekte heeft, worden alle dochters ook getroffen; als de moeder de ziekte heeft, is er 50% kans dat dochters en zonen ook worden getroffen.

De diagnose wordt op jonge leeftijd gesteld, meestal in de kindertijd. Het is niet te genezen, maar kan worden gecompenseerd door substitutietherapieën die het lichaam voorzien van fosfaat en zo het tekort in het lichaam compenseren.

Natriumfosfaat BRAUN® is een geconcentreerde natriumfosfaatoplossing die intraveneus (via een veneus infuus in de ader) wordt toegediend om een te laag fosfaatgehalte in het bloed te corrigeren.

Gebruik en indicaties

De natriumfosfaatoplossing wordt intraveneus toegediend als toevoeging aan infuusoplossingen. De dosering is afhankelijk van de patiënt. De gemiddelde behoefte van een intensive care patiënt is ongeveer 50-70 mmol fosfaat of 0,7-1 mmol/kg lichaamsgewicht per dag. Deze berekende hoeveelheid wordt dan toegevoegd aan ongeveer 250 ml vloeistof en toegediend.

Natriumfosfaat wordt in de geneeskunde echter niet alleen gebruikt om een tekort aan natriumfosfaat te corrigeren, maar ook als laxeermiddel bij constipatie. Hiervoor is het middel fosfosoda in de handel, dat het watergehalte van de ontlasting verhoogt en zo de ontlasting vergemakkelijkt en de darm leegt.

Daarnaast speelt natriumfosfaat in het dagelijks leven een belangrijke rol als additief in schoonmaakmiddelen als ontkalkingsmiddel of in de levensmiddelentechnologie, onder meer als complexvormer, zuurteregelaar of verstevigingsmiddel.

In de EU is het goedgekeurd als levensmiddelenadditief onder nummer E339 en wordt het toegevoegd aan bepaalde soorten kaas (bv. smeltkaas).

Natriumfosfaten worden ook vaak gebruikt in de landbouw als meststof.

Geschiedenis

In het verleden werden natriumfosfaten ook gebruikt in wasmiddelen om de hardheid van water te verminderen. Er is echter een probleem ontstaan dat ze daardoor in het afvalwater terechtkomen, waar ze de groei van algen bevorderen en waterverontreiniging veroorzaken.
Daarom hebben veel regeringen en milieuorganisaties besloten het gebruik van natriumfosfaten te beperken of helemaal te verbieden. In sommige landen, zoals Zwitserland, is het gebruik ervan nu verboden.

Farmacodynamiek/werkingsmechanisme

Fosfor speelt een belangrijke rol in het lichaam en is gebonden aan zuurstof aanwezig. Ze vormen fosfaten, waarvan het grootste deel (85%) in de botten zit en dus betrokken is bij de vorming ervan. Fosfaat is ook een bestanddeel van DNA (genetisch materiaal). De rest wordt door lichaamscellen gebruikt om energie te produceren.

Fosfaat wordt meestal opgenomen via voedsel zoals melk of koolzuurhoudende dranken. Het fosfaatgehalte hangt nauw samen met het calcium- en vitamine D-gehalte. Ze beïnvloeden elkaar en worden daarom samen gemeten.

Natrium speelt een belangrijke rol bij de regulering van de waterhuishouding. Een verhoogd natriumgehalte in het bloed betekent dus een verhoogd vochtgehalte in het lichaam, terwijl een laag natriumgehalte een verlaging betekent.

Natriumfosfaat fungeert als buffersysteem in verschillende delen van het lichaam, zoals het bloed, de intracellulaire ruimte en de urine.

Farmacokinetiek

Fosfaat wordt gereguleerd en uitgescheiden door de nieren en kan worden beïnvloed door verschillende factoren in het lichaam. Zo verhogen bijschildklierhormoon, calciuminname, oestrogenen, thyroxine en acidose de uitscheiding in het lichaam, terwijl cholecalciferol, groeihormoon, insuline en cortisol deze verminderen.

Interacties met geneesmiddelen

Er zijn geen interacties met andere geneesmiddelen.

Contra-indicaties & voorzorgsmaatregelen

Natriumfosfaat mag niet samen met calcium- en magnesiumhoudende oplossingen worden toegediend!

Bij overdosering en daardoor te hoge fosfaatwaarden in het bloed kan dit leiden tot nierbeschadiging, hoge natriumwaarden en lage calciumwaarden. Daarom is voorzichtigheid geboden bij de dosering.

Als er troebelheid of deeltjes in de oplossing zitten, mag deze niet worden gebruikt.

Bovendien mag natriumfosfaat niet worden gebruikt bij verhoogde fosfaatwaarden in het bloed (hyperfosfatemie), verhoogde natriumwaarden in het bloed (hypernatriëmie), lage calciumwaarden in het bloed (hypocalciëmie) en bij nieraandoeningen!

Bijwerkingen

Tijdens het gebruik kan er een te hoge hoeveelheid natrium in het bloed ontstaan (hypernatriëmie).

Zwangerschap en borstvoeding

Aangezien er onvoldoende gegevens zijn over de veiligheid van het gebruik van intraveneus natriumfosfaat tijdens zwangerschap en borstvoeding, wordt aanbevolen voorzichtig te zijn en vóór gebruik een arts te raadplegen.