Cyproteron

Cyproteron is een steroïd-antirogeen dat in de jaren zestig en zeventig is onderzocht, maar nooit voor medisch gebruik is geïntroduceerd. Het is een analoog van cyproteronacetaat (CPA), een anti-androgeen, progestageen en antigonadotrofine dat in de plaats van cyproteron is gekomen en veel als geneesmiddel wordt gebruikt. Cyproteron en CPA behoorden tot de eerste anti-androgenen die werden ontwikkeld. Het is belangrijk te verduidelijken dat de term cyproteron vaak wordt gebruikt als synoniem en afkorting voor cyproteronacetaat, en wanneer de term voorkomt, verwarrend genoeg, betekent het bijna altijd CPA en niet echt cyproteron. Cyproteron zelf is, in tegenstelling tot CPA, nooit voor medisch gebruik ingevoerd en is dus niet als geneesmiddel verkrijgbaar. Daarom zal hieronder alleen het in gebruik zijnde cyproteronacetaat worden besproken. CPA wordt gebruikt als progestageen en anti-androgeen bij hormonale geboorteregeling en bij de behandeling van androgeenafhankelijke aandoeningen. CPA wordt met name gebruikt in gecombineerde anticonceptiepillen, bij de behandeling van androgeenafhankelijke huid- en haaraandoeningen zoals acne, seborroe, overmatige haargroei en haaruitval op de hoofdhuid, hoge androgeenniveaus, bij transgenderhormoontherapie, bij de behandeling van prostaatkanker, ter vermindering van de geslachtsdrift bij seksueel delinquenten of mannen met parafilieën of hyperseksualiteit, bij de behandeling van vervroegde puberteit, en voor andere doeleinden. Het wordt zowel in lage doses als in hogere doses gebruikt.

Farmacodynamica

CPA heeft anti-androgene activiteit, progestogene activiteit, zwakke partiële glucocorticoïde activiteit, zwakke steroïdogeneseremmende activiteit en agonistische activiteit op de pregnane X-receptor. Het heeft geen oestrogene of antimineralocorticoïde activiteit. Wat de werkzaamheid betreft, wordt CPA beschreven als een zeer krachtig progestageen, een matig krachtig anti-androgeen en een zwak glucocorticoïde. Door zijn progestogene werking heeft CPA antigonadotrope effecten en is het in staat de vruchtbaarheid en de geslachtshormoonspiegels bij zowel mannen als vrouwen te onderdrukken.

Farmacokinetica

CPA kan worden toegediend via de mond of door injectie in de spier. Het heeft een vrijwel volledige orale biologische beschikbaarheid, vertoont een hoge plasma-eiwitbinding, aangezien het uitsluitend aan albumine wordt gebonden, en wordt in de lever gemetaboliseerd door hydroxylering en conjugatie. Het heeft een lange eliminatiehalfwaardetijd van ongeveer 2 tot 4 dagen, ongeacht de toedieningsweg, en wordt voornamelijk in de feces en in mindere mate in de urine uitgescheiden.

Bijwerkingen

Veel voorkomende bijwerkingen van hooggedoseerde CPA bij mannen zijn gynaecomastie (borstontwikkeling) en vervrouwelijking. Bij zowel mannen als vrouwen zijn de mogelijke bijwerkingen van CPA onder meer lage geslachtshormoonspiegels, omkeerbare (tijdelijke) onvruchtbaarheid, seksuele disfunctie, vermoeidheid, depressie, gewichtstoename en verhoogde leverenzymen. Significante cardiovasculaire complicaties kunnen optreden bij zeer hoge doses bij ouderen.

Zeldzame maar ernstige bijwerkingen van CPA zijn onder meer bloedstolsels, leverbeschadiging en bepaalde soorten goedaardige hersentumoren. CPA kan ook bijnierinsufficiëntie veroorzaken als onttrekkingsverschijnsel wanneer abrupt wordt gestopt met een hoge dosering.